October 3, 2020

Nước Mỹ

Nước Mỹ

"Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc".  Tuyên ngôn nước Việt Nam Dân chủ Công hòa trích từ trích Tuyên ngôn Độc lập nước Mỹ (1776).

Nguyên văn từ Tuyên ngôn Độc lập của nước Mỹ:

We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights, that among these are Life, Liberty and the pursuit of Happiness.

Nước Mỹ vừa một quốc gia trên tổng số 200 quốc gia trên Trái Đất. Một quốc gia có những vấn đề như những quốc gia khác từ kinh tế từ thuế đến thu nhập, đến lạm phát, đối ngoại, đến định hướng phát triển năng lượng, môi trường, giáo dục, con người. Chính trị từ tuyển cử, bầu cử, tòa án, đến kế hoạch phân bổ nguồn lực cho môi trường, biến đổi khí hậu, cho nghiên cứu lĩnh vực ưu tiên do đảng cầm quyền của Tổng thống quyết định. Nước Mỹ cũng là một đất nước vô cùng rộng lớn. Nếu bạn lớn lên ở Việt Nam và chỉ biết nơi bạn lớn lên và nơi bạn học đại học như mình, sự rộng lớn của nước Mỹ qúa khó để hình dung về kích thước, khoảng cách. Nhưng đi rồi, nước Mỹ cũng không qúa to nếu tính thời gian đi lại. Mất khoảng 6 tiếng, bạn có thể đi từ bờ Đông sang bờ Tây của nước Mỹ. Thời gian đấy ở Việt Nam bạn đi được khoảng 300km. Nên nếu tính thời gian di chuyển, nước Mỹ lại không qúa to. À, 6 tiếng kia là đi bằng máy bay nhé.

Các nước khác nhìn vào nước Mỹ bởi họ là một nền kinh tế hùng mạnh được dẫn đầu bởi các tập đoàn công nghệ và tài chính. Đồng đô la là thước đo trao đổi cho các đồng tiền khác. Tiếng Anh Mỹ trở thành một ngôn ngữ phổ thông khi trao đổi trên các diễn đàn quốc tế. Khi cần hợp tác, trao đổi về khoa học và giaó dục, có sự tham gia của nước Mỹ là một sự đảm bảo cả về chất lượng lẫn nguồn lực.

Nhưng nước Mỹ cũng là một lý tưởng, một đại diện cho sự tiến bộ về khoa học, về tuyển cử, về cách làm việc từ trao đổi thông tin, chia sẻ nguồn lực, hợp tác quốc tế, quyền con người. Cho dù lý tưởng đó và thực tế ở nước Mỹ chưa giống nhau, thậm chí còn nhiều vấn đề nhức nhối như phân biệt chủng tộc với người gia màu, đặc quyền của nam so với nữ, cách đồng tiền có ảnh hưởng trong chính trị, cách sử dụng quyền lực kinh tế và quân sự nhằm tạo ra sức mạnh quản lý ở các khu vực trọng điểm.

Cách người Mỹ tạo cơ chế để phát minh được trọng dụng và tạo ra các tập đoàn khổng lồ biến phát minh thành mô hình thương mại. Cách nước Mỹ cho người tỵ nạn có cơ hội tìm kiếm một quê hương thứ 2. Khi nước Mỹ tuyên bố lên án hay ủng hộ một vận động xã hội nào đó. Tự dưng một đất nước xa xôi lại có sức ảnh hưởng ghê gớm tới vấn đề đang bàn tới.

Nước Mỹ từng là niềm cảm hứng về sự bình đẳng như trong Tuyên bố Độc lập 1776, trong bài phát biểu của Thổng thống Albraham Lincoln: "government of the people, by the people, for the people" . Hay bài diễn văn nhậm chức của Tổng thống Kennedy: ask not what your country can do for you—ask what you can do for your country.  Đó là niềm cảm hứng, là tiếng gọi của nhà lãnh đạo mà bạn khi nghe cảm thấy thật có lý, thật hợp lý, và thật tự nhiên. Bản thân mình, được nghe nhiều đến "Nhà nước do dân, vì dân" và "Đừng hỏi Tổ quốc đã làm gì cho ta mà hãy hỏi bạn đã làm gì cho Tổ quốc hôm nay".  Nước Mỹ với Harvard, MIT, Stanford. Nước Mỹ với Armstrong, với tàu con thoi. Nước Mỹ với Microsoft, Google, Facebook. Nước Mỹ không chỉ là một đất nước nữa, với những người khác không phải là người Mỹ, nước Mỹ là đại diện cho một mô hình mà họ mong có được, một cách đích để hướng tới, một cách làm đúng để làm theo.

Tuy thế, nước Mỹ cuối cùng vẫn phải vật lộn với những khó khăn từ quản lý nhà nước. Năm 2020, dù với nguồn lực dồi dào, nên khoa học - y tế phát triển bật nhất và một chính phủ có đủ sức mạnh, nước Mỹ vẫn phải vận lộn để giảm thiệt hại từ đại dịch COVID-19. Nước Mỹ dù có các học gỉa về luật và lý luận vẫn không tránh được cách cãi cùn và ngụy biện khi tranh luận chính trị. Nước Mỹ dù có hẳn luật về "Equal Rights" vẫn nổ ra các cuộc đấu tranh biểu tình do sự đối xử không công bằng từ với người da đen. Nước Mỹ, cho dù với mô hình Tam quyền Phân lập, vẫn hàng ngày bàn về tranh cử, bàn về không công bằng khi tuyển cử vào thượng viện và hạ viện, bàn về ứng cử viên cho Tòa án Tối cao. Nước Mỹ, với cơ chế tranh cử rõ ràng, vẫn phải tranh cãi về việc bỏ phiếu qua thư, hay cách khoanh vùng cử tri ủng hộ Đảng dân chủ và Đảng cộng hòa có động cơ chính trị.

Idealism và Realism, một bên là sự mong muốn, một bên là sự thực tế. Bản thân nước Mỹ muốn nhiều thứ và họ cũng đối mặt để phát triển những ý tưởng đó thành hiện thực. Những chuyển biến không đoán được cho bầu cử Tổng thống 2020 trở thành một chủ đề lớn không chỉ cho qúa trình dân chủ của nước Mỹ mà còn lại một bài thử xem kể cả một đất nước hùng mạnh với cơ chế kiểm soát chặt chẽ "Checks and Balances" có thể vượt qua cuộc đánh tranh quyền lực của lợi ích nhóm với một bên là lý do tại sao nước Mỹ nên được độc lập như trong Tuyên ngôn 1776.