July 29, 2019

Mọi chuyện chỉ có tính tương đối

Mọi chuyện chỉ có tính tương đối
*Bài viết có dùng từ phiên âm nhằm mục đích giải trí, không có ý chê phát âm. Mọi thứ chỉ có tính tương đối.

Đầu tháng 7, 2019 sau khi nghỉ trưa chạy về cơ quan gặp một chị cùng Viện KH&CN Môi trường ở nhà gửi xe. Mình đeo khẩu trang đen sì hiệu AQBlue chào chị, thì bà chị bảo: "Ôi, em có khẩu trang hay thế?, nó làm bằng vật liệu gì?". "Chắc là vật liệu tổng hợp dễ phân hủy!", mình bảo.

"Chị rất dị ứng với từ dễ phân hủy nhé!", chị đáp ngay. Mình hơi chút giật mình, nhưng hiệu ngay ý, "ý em là dễ phân hủy hơn". Chị cười, hai chị em đều học kỹ thuật, cái chuyện giữa bên là khẳng định mang tính chất tuyệt đối "dễ phân hủy", và so sánh tương đối "dễ phân hủy hơn", là chuyện không phải hiếm gặp.

Rồi một ngày đẹp trời, mình xin làm "kiu ây, kiu xi" cho thiết bị đo bụi trong không khí.  Khái niệm "kiu ấy, kiu xi" nghe rất hoành tráng, là đảm bảo và kiểm soát chất lượng, tức là mục tiêu của công việc lên trước nhưng không phải là nên làm thế nào, kiểu như "tester, engineer, researcher". Một ngày trời xanh gió mát khác, mình hùng hổ tuyên bố trước 20 người từ sinh viên đến Giáo sư (giáo sư đầu ngành hẳn hoi) là QA/QC thực chất là tìm lỗi sai, rồi sửa lỗi sai, cho thiết bị bớt sai vì không có thiết bị nào đúng cả. Chỉ có thiết bị ít sai và sai nhiều mà thôi.

Rồi nhớ lại cái chuyện Kiu Ây khi mình làm ở nhà máy may. Công cụ đắc lực chất của đội QA là thước nhựa vắt vai và với quản lý thì thỉnh thoảng chụp ảnh để "rì pọt". Để cái áo đạt tiêu chuẩn, đơn giản là đội QA không tìm thấy lỗi. Trời, áo nào mà chẳng có lỗi. Không có lỗi ở đây là không có lỗi được ghi cụ thể trong "tếch sờ-péc" (technical specification). Cái lỗi rõ ràng như đứt chỉ ở vị trí mặt trước, ghép thân áo bị lệch 1-2 xăng (cm) thì ko nói làm gì. Nếu lắp tay áo bị lệch trừ trái sang phải, hoặc thiếu tác (tag) thì lỗi còn được mang lên đội "xi ép ti" (CFT) để tìm truy cứu và đưa ra đét-lai (deadline) khắc phục. Lỗi mũi chỉ trên xăng (cm), cuối thân bị nhăn, cài cúc không thẳng thân trước, thùa cúc có vải vụn hay bị "chém bờ" là chuyện dở khóc dở cười. Lỗi này không có quy định cụ thể, nên nhiều lúc phải các "xếp" quyết định có "cho" - chấp nhận được hay không. Đi qua một câu chuyện dài dòng, Kiu Ây là đi tìm lỗi đã được quy định để xem có đạt hay không?

Thế cái chuyện tương đối ở đâu? Ví dụ là 5 múi chỉ trên  xăng chẳng hạn, thường là đếm 3 xăng thì yên tâm hơi. Ai nói nhà may không làm big data. Thì 14 hay 16 là ổn. Rời đúng vào 15 có nhiều, nhưng không phải lúc nào cũng là 15. Tương đối là đây, đạt tiêu chuẩn là một khoảng chấp nhận được. Chưa kể đến kích thước từ mép vải vào đường may, lệch 2 thân bao nhiêu. Ti tỉ thì không đến nhưng không dưới chục lỗi chính giữa cái đạt và chưa đạt phụ thuộc và sức bật của đội sản xuất và đội QA.

Rồi tự nhiên mình cứ thêm từ "hơn" vào câu chuyện. Chính xác hơn, ít lỗi hơn, nhiều hơn, ít hơn. Tức là so sánh với cái mình tự tin là cái đúng (vẫn kèm them chữ hơn). Người ngoài nghe thì thiếu tự tin, cái chỉ cũng tương đối, nhưng khi mình dùng từ hơn thì cảm thấy tự tin hơn hẳn, kiểu như mình đang biết mình nói gì.

Trong kỹ thuật có một câu hay hay thế này: bạn chỉ cải thiện những thứ bạn đo được, hoặc theo kiểu chắc ăn hơn như Peter Druckers : "you can't measure it, you can't improve it". Hiểu theo nghĩa Kiu Ây là nếu không đạt sờ-spec chỗ nào thì mới kết luận là không đạt. "Presumed innocent until proven guilty". Đấy, lại thêm ví dụ chứng tỏ nhà may không hề thủ công đơn giản như anh em mặc áo nghĩ. Rồi thì sờ-mát gô (SMART Goal) có định lượng thời gian, công việc cụ thể, khả thi. Tức là lập kế hoạch để  hoàn thành được mục tiêu.

Thế là đi một vòng, cái mà có thể cải thiện được hóa ra là cái "hơi" tương đối chứ không phải cái tuyệt đối. Vì tuyệt đối rồi thì bản chất là không thêm thắt gì được nữa. Chấp nhận mọi sự tương đối, nghe thực tế và có cơ sở là vậy, lại khó chấp nhận. Chẳng ai thừa sức để biết chi tiết quá mà muốn biết ngay kết quả, kiểu như: "khẩu trang nào thì tốt?" chẳng hạn. Biết cái mình chưa biết hóa ra lại không phải là điều giúp nhiều người cảm thấy tự tin hơn, trái lại, nhiều người mình gặp lại thích biết "cái mình đã biết" tức là không muốn biết thêm nhưng thứ "tương đối" khác. Âu cũng là số phận, suy nghĩ và cách nghĩ mỗi người.