July 8, 2020

10 lỗi trong biện luận (-> ngụy biện)

Internet, Facebook, diễn đàn tạo ra cơ hội  như nhau cho người tham gia. Ở mặt tích cực, môi trường mở tạo ra quyền tự do phát biểu, tự do tham luận, tự do cách nhìn nhận. Đây là quyền rất cơ bản của mỗi người. Ở mặt tiêu cực, ai cũng có thể phát biểu, số lượng đè bẹp chất lượng tạo ra một mớ thông tin lộn xộn, gây khó hiểu, nhầm lẫn. Sa đà hơn là hiểu sai, hiểu lệch vấn đề thực sự, cũng không loại trừ đưa thông tin gây nhầm lẫn, tranh cãi để tăng tính tương tác, để thu hút lượng view.

Một số diễn đàn, nền tảng thông tin có moderator để điều chỉnh hướng thảo luận theo hướng tích cực và can thiệp khi thông tin gây nhầm lẫn (misleading). Các bộ lọc (filter) thông tin trên các nền tảng lớn như Google, Facebook, Twitter gần đây gắn nhãn cho các thông tin sai lịch sử, hoặc tạo ra xung đột giới, sắc tộc, tôn giáo. Cách tiếp cận này thực hiện được với nhưng sự kiện rõ ràng và được thống nhất trong đa số dân số, và số lượng có thông tin có thể gắn nhãn là rất hạn chế. Phần lớn của thảo luận mở phải dựa trên những quy tắc tranh  luận, biện luận để có thể tạo ra môi trường tích cực và đưa ra thông tin có ích.

Nếu bạn tìm kiếm "logic fallacies" trên mạng, sẽ có rất nhiều kết quả. Sau đây mình sẽ phân tích và đưa ví dụ từ một trang dạy viết Tiếng Anh có uy tín. Sau đây các lỗi biện luận từ Purdue Online Writing Lab.

1. Slippery Slope (dịch thô: kết luận mang tính chất phỏng đoán). Lỗi này xẩy ra khi dựa trên một luận điểm chính, và đưa ra các viễn cảnh có thể xẩy ra. Dựa vào một tính huống không thể tránh khỏi để đưa đến kết luận là luận điểm chính không phù hợp hoặc sai.

luận điểm: Để làm  Trái Đất nóng chậm đi  cần giảm lượng khí CO2 phát thải vào khí quyển
như vậy phải giảm sử dụng năng lượng, giảm hoạt động kinh tế, kinh tế khủng hoảng, chiến tranh, nghèo đói. Chiến tranh và nghèo đói phá hủy cuộc sống con người rất nhanh. (mắc lỗi phỏng đoán)
kết luận: Loài người sẽ bị thiệt hại nặng hơn khi giảm phát thải CO2

Slippery Slope được dùng rất nhiều trong Luật, đặc biệt là ở Mỹ dùng Precedent để làm cơ sở cho các vụ xử tiếp theo. Với những tiền lệ chưa có hoặc có thể gây ra nhiều thay đổi do cách hiểu luật mới thì phía bị đơn thường sử dụng slippery slope để bảo vệ quan điểm không đưa ra luật mới.

2. Hasty Generalization (dịch thô, kết luận vội vàng khi chưa đủ bằng chứng). Lỗi này rất phổ biến khi trao đổi thông tin, chúng ta luôn mong muốn kết luận rõ ràng, và không bị thuyết phục với thông tin có tính mở, đang tiếp diễn. Vì thế người viết, người đọc có xu hướng đưa ra kết luận hoặc tìm kết luận cho riêng mình.

(3/2020) Chưa tìm thấy bằng chứng virus nCoV truyền qua không khí
Kết luận: Virus nCoV không truyền qua không khí

Lỗi này rất khó tránh. Trong nghiên cứu khoa học, tác giả nào có "tâm" sẽ đưa thêm mục "điểm yếu" của nghiên cứu, tức là những khả năng làm cho kết qủa nghiên cứu được trình bày không đạt được hiệu qủa tương đương với trường hợp trong đề cập trong điểm yếu xẩy ra. Ngoài ra trong thống kê, có phần uncertainty tức là khoảng giao động của kết quả với giả thiết là độ lệch của kết qủa phân bố chuẩn (Gaussian Distribution -  hình qủa chuông đều)

Trong báo chí, có thể bắt lỗi này với đa số các bài viết đặc biết là dựa vào tiêu đề và nội dung trong bài viết. Một số bài báo lách lỗi bằng cách đặt dầu chấm hỏi (?) vào cuối đề mục để chuyển một nhận đính thành phỏng đoán.

Trong văn nói thường ngày, kết luận vội vàng thường đi kèm với "stereotype"  hay "vơ đũa cả nắm", "paint with a broad stroke"

3. False cause ( Post hoc ergo propter hoc, nhầm lẫn giữa nhân quả, và trình tự diễn biến theo thời gian). Vì dụ A diễn ra sau B, như vậy B gây ra A. Với lỗi này bạn sẽ được nghe phản hồi như "correlation does not imply causation". Có rất nhiều ví dụ để chứng tỏ hai sự kiện độc lập vẫn có thể bị kết luận có liên quan.

Virus nCoV phát hiện lần đầu tháng 12 tại Trung Quốc
kết luận: tháng 12 là nguyên nhân phát sinh ra virus nCoV

Đây là ví dụ mình viết dẫn chứng cho lỗi biện luận trên. Có nhiều ví dụ khó phân biện hơn ví dụ: bệnh cúm xuất hiện nhiều vào mùa đông, >> mùa đông là mùa virus cúm phát triển. Nhìn qua kết luận này rất hợp lý và phần lớn mọi người sẽ không thấy vấn đề về kết luận này. Về số liệu mùa đông có nhiều ca nhiễu bệnh cúm hơn so với mùa hè. Tuy nhiên mùa đông không phải là nguyên nhân gây ra nhiều ca nhiễm bệnh cúm. Mùa đông với nhiệt độ thấp giảm sức miễn dịch của con người. Khi sức miễn dịch giảm thì tốc độ phát triển virus nhanh hơn và đến một mức nhất định sẽ biểu hiện bệnh (sốt, đau đầu, chảy nước mũi).

4. Genetic Fallacy (dịch thô: luận điểm không tin cậy do nguồn gốc (người) đưa ra luận điểm không tin cậy)

Ví dụ: Tên lửa không thể phục mục đích hòa bình vì tên lửa được phát triển mạnh dưới thời Hittler.

Cũng tương tự như Hasty Generalization, lỗi này xuất hiện khi thay vì nhìn nhận từng luận điểm, người không ủng hộ sẽ phủ nhận luận điểm dựa vào nguồn gốc, hoặc những nhãn đại diện  luận điểm mới. Những nhãn này thường được số đông chấp nhận là đúng.

5. Begging the Claim: Không đưa ra luận điểm để chứng minh luận chứng

Ví dụ: đội A thắng đội B, đội B thắng đội C, chứng tỏ đội A thẳng đội C.
Sound like you are begging question. Rồi mấy người bạn xung quanh tôi cười lên có vẻ rất thông cảm. Đó là tính huống xẩy ra với tôi (là người viết post này) khi học grad ở Mỹ, và người nói câu trên là thầy giaó dậy môn Hóa học nước Môi trường. Mãi sau này tôi mới hiểu đây là lỗi logic chứ không đơn giản là đưa thông tin không thuyết phục.

6. Circular argument, vicious circle (also Begging the Question)

Phải phát triển  kinh tế thì cần khoa học, muốn có khoa học thì cần vốn, muốn vốn thì cần thị trường, muốn cần thị trường thì phát triển kinh tế.

Tùy vào mục tiêu là affỉrm một luận điểm (xác nhận) hoặc deny (không công nhận), cách lý luận lòng vòng thường được sử dụng khi bảo chữa, và có thể làm cho người nghe bị rối khi nghe đâu là quan điểm chính để biện luận tiếp.

7. Either/or: Đơn giản hóa kết qủa (bỏ sót đàu ra)

Bụi mịn nếu không phải do giao thông thì chắc chắn do điện than.

Đây là cách biện luận khi sử dụng hai lựa chọn, và thường một lựa chọn rất hiển nhiên (dễ chọn và chọn luôn), lựa chọn còn lại rất sai (không thể chọn) để ép người nghe bắt buộc (theo cách tự nguyện) chọn 1 trong 2 luận điểm.

8. Ad hominem: Đả kích người đa ra luận điểm thay vì luận điểm

Post này không có ý nghĩa vì người viết không được đào tạo về lý luận

Tức là thay vì biện luận và tranh cãi vào luận điểm (chất lượng của post này), thì phía còn lại phủ nhận hoặc công nhận người đưa ra luận điểm.

Người nói lớn phải nghe

Câu này phổ biến với bố mẹ thế kỷ trước, không trực tiếp mặc lỗi là tấn công người đưa ra luận điểm nhưng có thể khơi mào cho việc đó. Lỗi này thường được gắn nhãn là "Appeal to authority"

Một lỗi khác liên quan đến "ad hominem" là tấn công nhân cách đối thủ trong khi mình cũng mắc lỗi tương tự.

Another term that also use to "pot-calling-the-kettle-black" to indicates false equivalency when one appears to be on a higher ground (on the moral righteousness) to call out improper events but in fact, that one did the same improper things.

Ví dụ Thượng nghĩ sỹ Matt Gaetz (R-FL) kêu gọi điều tra Hunter Biden (con trai của Joe Biden, VP 2008-2015) vì cảnh sát tìm thấy drugs (cocain) trong xe của Hunter, còn Matt Gaetz bị cảnh sát dừng xe và kiểm tra nồng đọ cồn vượt cho phép (DUI). Trong trường hợp này, lỗi "ad hominem" rõ ràng, nhưng thậm chí người tấn công còn bị bắt lỗi vì "đạo đức giả".

9. Ad populum/Bandwagon Appeal: Vì số đông tin thế nên kết luận phải đúng

Cậu cứ suy nghĩ nhiều, ở đây ai cũng thế, có làm sao đâu

Số đông không phải lúc nào cũng đúng, Trái Đất vốn được coi là trung tâm của vũ trụ rồi đến Mặt trời là trung tâm, và giờ thì không biết chỗ nào là trung tâm nữa

10. Red Herring: (đánh lạc hướng bằng cách đưa ra luận điểm không trực tiếp)

Học sinh nên tập trung học hành vì đó là nhiệm vụ chính, mà nhiệm vụ chính là quan trọng, vì quan trọng nên cần phải thực hiện, vì thế nhiệm vụ duy nhất của học sinh là học tập

11. Straw Man: biến tấu luận điểm và sau đó biện luận dựa trên luận điểm đã biến tấu với những điểm yếu rõ ràng

Mỗi người nên tự giác và có ý thức tương thân tương ái
Tương thân tương ái là tinh thần tốt, nhưng mỗi người có nhiều nhiệm vụ ưu tiên khác, nhất là phát triển kinh tế. Phát triển kinh tế là điều kiện cốt lõi để duy trì các hoạt động và nhu cầu của loài người. Vì vậy môi người nên phát triển kinh tế

12. Moral Equivalence (False Equivalence)

This Is Not Equal To That: How False Equivalence Clouds Our Judgment
False equivalency may have swayed your opinions and your vote.

You are wrong, I am wrong, so we are equal.

Dây là lỗi rất phổ biến và được dùng nhiều trong các cuộc công kích chính trị, nếu bạn xem phỏng vấn nhiều các chính trị gia ở Mỹ. Hiện tại Tổng thống Mỹ được gọi là "chuyên gia" trong việc sử dụng những lập luận mù mờ, hỏi những câu hỏi rất chung chung, rồi nội quy về hai trường hợp (either/or), hoặc sử dụng kiểu cào bằng như Mr. Cotton sử dụng ở bài trên.

Dưới dây là một bài phân tích lỗi logic rất hay từ 4 phút đầu của bài phát biểu tranh cử của Ứng cử viên Tổng thống Mỹ (2015).